Filozofia, matura 2026 próbna - poziom rozszerzony - pytania i odpowiedzi

Tadeusz Czeżowski

Dobrze wiadomo, że zasada powszechnej wolności nie daje się urzeczywistnić; sprzeczność interesów i dążeń doprowadziłaby rychło do anarchii. Warto jednak zastanowić się nad strukturą rozumowania, które nie tylko potwierdza takie przewidywanie, lecz nadto wykazuje, że zasada owa zawiera wewnętrzną sprzeczność. Jeżeli bowiem założymy, że wszystko wolno, to wolno także zaprzeczyć, by było wszystko wolno; a jeżeli wolno zaprzeczyć, że wszystko wolno, to nieprawda, że wszystko wolno. Jest to rozumowanie analogiczne do znanego w logice dowodzenia według zasady, że jeżeli z jakiegoś twierdzenia wynika jego zaprzeczenie, to owo zaprzeczenie jest prawdziwe, a twierdzenie fałszywe. Tak rozumuje Platon w dialogu Teajtet, gdy kładzie w usta Sokratesa wywód, który ma wykazać fałszywość twierdzenia Protagorasa, że każde twierdzenie jest prawdziwe i wystarczy umiejętnie argumentować, aby innych dla niego pozyskać. Oto treść wywodu: jeżeli prawdą jest, jak twierdzi Protagoras, że każde twierdzenie jest prawdziwe, to prawdziwe jest także twierdzenie jego przeciwników, że nie każde twierdzenie jest prawdziwe. [...].

Jak przeto ograniczyć wolność, aby pozostać wolnym? W myśl potocznego pojmowania wolności ktoś jest wolny, gdy w działaniu swoim nie natrafia na inne ograniczenia poza tymi, które sam sobie nakłada. Zależnie od tego, czy ktoś owe ograniczenia sobie nakłada, czy ich nie nakłada, rozróżnia się wolność dwojaką. Wolnością fizyczną lub zewnętrzną nazywa się wolność w granicach, jakie zakreślają warunki naturalne, zgodnie z prawami przyrody; siła mięśni, sprawność ruchów, wytrzymałość płuc i serca, które pozwalają na pokonywanie oporów fizycznych w otoczeniu. Naturalne granice wolności zewnętrznej ulegają rozszerzeniu w miarę postępu nauk i ich zastosowań technicznych, dzięki którym człowiek opanowuje wrogie siły przyrody, uniezależnia się od nich, zaprzęga je do pracy dla swoich zamierzeń. Wolność zewnętrzną posiada człowiek, jeżeli nie jest zamknięty w więzieniu i jeżeli nie działa pod groźbą takiego zamknięcia, a także zwierzę, które nie żyje w klatce lub ogrodzeniu ogrodu zoologicznego. Istota działająca w granicach swej wolności zewnętrznej może kierować się w działaniu najrozmaitszymi motywami, wśród których mieści się zarówno rozsądny namysł, jak dążenie wypływające z pierwotnych popędów i namiętności. Jednakże osobowość ludzka tym się charakteryzuje, że odróżnia rzeczy dobre od złych i może wybierać między motywami działania, ograniczając dążenia wypływające z popędów i namiętności, żądzy sławy, władzy, bogactwa, jeżeli sprzeciwiają się dążeniom słusznym, tj. skierowanym ku dobremu. Mądrość życiowa bowiem już dawno pouczała, że ktoś, kto liczy się w swoim postępowaniu jedynie ze swoimi fizycznymi możliwościami, rychło popadłby w niewolę własnych żądz, które wreszcie – wbrew niemu samemu doprowadziłyby go do zguby. Człowiek mądry – uczyli mędrcy starożytni – panuje nad namiętnościami, kierując się w postępowaniu nie pożądaniem, lecz tym, co słuszne, i osiąga w ten sposób wolność od własnej pierwotnej natury, noszącą nazwę wolności wewnętrznej lub moralnej. [...]

Jednakże niewielu jedynie ludzi osiąga wolność wewnętrzną i szanuje wolność innych w myśl nakazu sprawiedliwości. Pojawia się przeto niewola jako przeciwieństwo wolności. Ta pozbawia wolności zewnętrznej; można jednak pozbawić człowieka także wolności wewnętrznej, gdy się go oplącze kłamstwem [...]. Człowiek w niewoli zewnętrznej może zachować wolność wewnętrzną; niewola fizyczna bowiem, przez nakazy poruszania się, komunikowania się wzajemnego i wytwarzania dóbr rożnego rodzaju, zamyka wprawdzie drogę do ujawnienia się wolności moralnej w działaniu, ale nie sięga do jej podstawy wewnętrznej, tj. intencji postępowania, którymi są względy słuszności, nie zaś popędy i skłonności. Wolność wewnętrzną ograniczy niewola fizyczna dopiero wtedy, gdy jej nacisk skłoni kogoś do rezygnacji z kierowania się słusznością w postępowaniu. Natomiast człowiek pozbawiony wolności wewnętrznej przez narzucone przemocą fałszywe dogmaty nie zdaje sobie nieraz sprawy ze swej niewoli, gdyż bywa, że ma fałszywe poczucie wolności psychologicznej.

Stefan Żeromski

— Towarzysze! Państwo — jest to organizacja, gdzie jedni sprawują władzę, a inni tejże władzy podlegają. W każdym państwie, a więc i w tym tutaj, świeżo utworzonym, są klasy rządzące i są klasy, którymi się zarządza. Któż tedy tutaj u nas rządzi i na jakiej zasadzie? Do sprawowania rządów w tym społeczeństwie, jak w każdym dzisiejszym — z wyjątkiem jednego okręgu na ziemskim globie — uprawnia siła ekonomiczna jednej klasy, burżuazji, nagromadzenie bogactw, posiadanie ziemi i fabryk. To jest podstawa władzy naszych dzisiejszych rozkazodawców i to jest zasada uprawniająca ich do rządów. Robotnik w dzisiejszym społeczeństwie nie może rządzić, gdyż nie posiada ziemi i bogactw, które jedynie zapewniają posiadanie władzy. Władza w państwie dzisiejszym przypada jednej klasie posiadaczów, która tej swojej władzy używa po to, aby bronić swej społecznej egzystencji. Państwo dzisiejsze jest to narzędzie ucisku jednej klasy przez drugą. My, jako przedstawiciele klasy robotniczej, musimy występować przeciwko państwu, jesteśmy bowiem wyrazicielami międzynarodowej organizacji pracowników.

Mógłby ktoś utrzymywać, iż klasa robotnicza, sięgnąwszy po władzę w danym społeczeństwie i państwie, również będzie gnębić inne klasy społeczne i że państwo w ręku robotników również stanie się narzędziem ucisku. Mogłoby to tak być, gdyby istnienie klas społecznych miało być wieczne. Ale właśnie klasa robotnicza chce zdobyć władzę nie po to, aby ciemiężyć inną klasę społeczną, lecz po to, aby znieść podział społeczeństwa na klasy. Nie będzie mogła istnieć niewola klas tam, gdzie samych klas wcale nie będzie, gdzie wszyscy ludzie będą robotnikami. Zamierzeniem naszym jest to jedno, aby znieść panowanie ludzi nad ludźmi, aby skasować niewolnictwo jednych a próżnowanie innych, aby stworzyć społeczeństwo pracujących, równych i wolnych ludzi.

Mówczyni poprawiła swe krucze, niemal fiołkowe włosy i ciągnęła dalej głosem nieco odmiennym, nastawionym na ton inny:

— Powiedziane było tutaj, że celem naszym jest powalenie kapitalizmu i tryumf socjalizmu. Jeżeli w tej walce przyjdzie do orężnego powstania, to tylko dlatego, że klasy posiadające nie rozumieją momentu dziejowego, który przeżywamy. [...]

— Jestem z zawodu lekarką i jako lekarka poznałam z bliska i z własnego doświadczenia zgniliznę dzisiejszego świata. Przyszłam do przekonania, iż w dzisiejszym świecie panuje straszne zwyrodnienie. Klasa robotnicza zwyradnia się w nędzy i ciemnocie. Obecny ustrój kapitalistyczny prowadzi całą ludzkość do upadku. Tutaj, w tym mieście Warszawie, 85 procent dzieci w wieku szkolnym ma początki suchot. Przeciętna długość życia robotnika wynosi 39 lat, przeciętna długość życia księdza 60 lat. W roku 1918 na 33 000 wypadków śmierci w Warszawie 25 000 było zmarłych na suchoty. Cała klasa robotnicza przeżarta jest nędzą i chorobami. Życie, jakie na tej ziemi pędzi robotnik, ginący z nędzy, powoduje zwyrodnienie, a używanie, nadmiar, przesyt doprowadza również burżuazję do zwyrodnienia. [...]

Te enuncjacje towarzyszki-lekarki wywarły na słuchaczach silne wrażenie. Co więcej, wytworzyły jakieś poruszenie umysłów, które dotychczas znajdowały się w stanie biernego słyszenia wyrazów — „klasa”, „proletariat”, „burżuazja”, „robotnik”, „walka klas” itd. Lecz na skutek tych enuncjacji i Cezary poczuł w sobie właściwą mu przekorność. Każde bowiem uwydatnienie pewnych prawd za pomocą mówionego słowa — uwydatniało zarazem braki i wady argumentacji, a nadto przywodziło na pamięć rzeczywiste obrazy zaprzeczające z gruntu słowom głoszonym jako prawdy. Każde niemal słowo budziło w umyśle słuchacza kontrsłowo, a każda prawda głoszona domagała się wysunięcia i postawienia kontrprawdy.