WOS, matura 2024 maj - poziom rozszerzony - pytania i odpowiedzi

O jednej z postaw społecznych

[A]dekwatne, otwarte i uczciwe wyrażanie siebie, które odnosi się do wypowiadania i demonstrowania swoich uczuć (pozytywnych i negatywnych), przekonań (dotyczących siebie samego i innych ludzi), poglądów oraz potrzeb, pragnień i życzeń, w sposób bezpośredni, uczciwy, spójny oraz w miarę możliwości pełny. [P]oszanowanie dóbr drugiego człowieka jest warunkiem koniecznym [takiej postawy] i oznacza respektowanie praw, przekonań, uczuć, potrzeb innych ludzi […]. [W]iąże się z umiejętnością [wyznaczania granic psychologicznych, ale i respektowania granic wyznaczonych przez innych].

O socjalizacji
Socjalizacja wtórna, następująca w poszczególnych sektorach rzeczywistości społecznej i wdrażająca jednostkę do pełnienia określonych ról społecznych, zostaje niejako nadbudowana nad efektami socjalizacji pierwotnej. Jest oczywiście, teoretycznie rzecz biorąc, możliwe, że za pomocą socjalizacji wtórnej zostaną w znaczącym stopniu zmodyfikowane wzory zachowań, wartości i normy nabyte w toku socjalizacji pierwotnej, ale w rzeczywistości zakres i skuteczność oddziaływania instytucji zajmujących się socjalizacją wtórną [są ograniczone].

Tabela 1. Odpowiedzi na pytanie: Czy, Pana(i) zdaniem, ludzie tacy jak Pan(i) mają wpływ na sprawy kraju? (w %)

O przemianach społecznych

\Proces deregulacji dawniej preferowanych norm, wartości i wzorów zachowań wraz z zastępowaniem ich nowymi wariantami to naturalny proces towarzyszący przemianom cywilizacyjnym […], jednakże w ostatnich latach sama wielopłaszczyznowa i wielowątkowa zmiana społeczna stała się stanem nie tyle przejściowym, ile ciągłym, a proces dekompozycji obowiązujących regulacji normatywnych i wzorów zachowań wyraźnie wyprzedza konstruowanie nowych stabilnych i trwałych ich form. Dzięki kilku równoległym i powiązanym ze sobą procesom […] współczesność stała się nie tylko płynna i fragmentaryczna, lecz ponadto bardzo szybka, nad wyraz przepełniona treściami, obrazami, informacjami, a w konsekwencji [–] chaotyczna, iluzoryczna i chwilowa.

Materiał 1. Fragment ustawy o Ośrodku Studiów Wschodnich

Art. 1.1. Tworzy się państwową jednostkę organizacyjną pod nazwą „Ośrodek Studiów Wschodnich im. Marka Karpia”. Art. 2. Do zadań Ośrodka należy: 1) gromadzenie, opracowywanie oraz udostępnianie organom władzy publicznej informacji o istotnych wydarzeniach i procesach politycznych, społecznych i gospodarczych na obszarze Europy Środkowej, Europy Wschodniej, Rosji, Półwyspu Bałkańskiego oraz Kaukazu Południowego i Azji Centralnej […]; 2) przygotowywanie analiz, ekspertyz i studiów prognostycznych […].



Materiał 2. Fragment statutu Instytutu Spraw Publicznych

§ 6.1. Fundacja [ISP] dla osiągnięcia celów statutowych prowadzić będzie nieodpłatnie działalność w następujących formach: a) [i]nicjowanie, wspieranie i prowadzenie badań naukowych, b) [p]opularyzacja ekspertyz i opinii o projektach aktów prawnych […], c) [p]rzygotowywanie opracowań, analiz i sondaży pozwalających na formułowanie wniosków […] dotyczących pożądanych, nowych rozwiązań prawnych i przekazywania ich do wiadomości ośrodkom opiniotwórczym […].

O polityce władz francuskich

[Francja] odróżnia tylko dwie zbiorowości – własnych obywateli od cudzoziemców. Dewiza „Wolność, Równość, Braterstwo” nakazuje, aby w życiu publicznym […] obywatele traktowani byli w ten sam sposób niezależnie od ich kultury etnicznej, regionalnej czy od religii, którą wyznają. We Francji istnieje zakaz odnotowywania w oficjalnych statystykach, raportach i dokumentach przynależności obywateli do jakichkolwiek kategorii etnicznych. Z punktu widzenia prawa francuskiego, mniejszości etniczne lub narodowe nie istnieją, nie są w żaden sposób wyodrębnionymi podmiotami, zatem państwo nie może prowadzić wobec nich osobnej polityki. Francuzi przyjmują […] definicję narodu [– definicję, z której wynika, że] jedynymi przedstawicielami innych narodów we Francji są przebywający w tym państwie cudzoziemcy. […] Celem polityki […] nie jest […] [zaprzestanie przez obywateli z mniejszościowych grup etnicznych własnych] praktyk kulturowych […], czy rezygnacja z transmisji wiedzy i kompetencji w tym zakresie swym dzieciom. Akcentowana jest konieczność postępowania zgodnie z prawem francuskim, przyjęcia wartości Republiki […].

Tekst 1. O Konwencji UNESCO z 2003 roku

Niematerialne dziedzictwo kulturowe oznacza praktyki, wyobrażenia, przekazy, wiedzę i umiejętności [przekazywane z pokolenia na pokolenie i uznawane za część własnego dziedzictwa, jak również] związane z nimi instrumenty, przedmioty, artefakty i przestrzeń kulturową […]. Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 r. nakłada na Państwa-Strony obowiązek inwentaryzacji przejawów tego dziedzictwa […]. Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego ma charakter informacyjny i stanowi realizację tego wymogu […].

Tekst 2. Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego – wpis z 2017 roku Jest piękne, barwne, pełne temperamentu, łez wzruszenia, śmiechu, radości i emocji, [które] od zawsze towarzyszyły i towarzyszą ceremonii […]. Zaczyna się ono od odśpiewania przed zamkniętymi przed weselnikami drzwiami piosenki: „Moja matulinko, otwierejcie drzwi, byndziecie radzi zięciowi…”. Tradycja ta skupia w sobie wszystkie elementy szamotulskiego folkloru: muzykę, słowo w oracjach i pieśniach, regionalny strój i taniec. Mimo zmieniających się warunków i okoliczności przekazywana jest od wielu pokoleń w swych naturalnych schematach i kontynuowana w życiu i uroczystościach rodzinnych szamotulan […].

Materiał 1. Tekst o referendach

[Referenda obligatoryjne] mają charakter obowiązkowy, co oznacza, że ich odbycie jest niezbędne dla przyjęcia określonego rozstrzygnięcia. Innymi słowy[:] bez przeprowadzenia referendum nie jest możliwe skuteczne wprowadzanie określonego rozwiązania, z uwagi na brak alternatywnej drogi do jego podjęcia.

Materiał 2. Przepisy prawne z Konstytucji RP

Art. 90.1. Rzeczpospolita Polska może na podstawie umowy międzynarodowej przekazać organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu kompetencje organów władzy państwowej w niektórych sprawach. 3. Wyrażenie zgody na ratyfikację takiej umowy może być uchwalone w referendum ogólnokrajowym zgodnie z przepisem artykułu 125. Art. 125.1. W sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa może być przeprowadzone referendum ogólnokrajowe.

Materiał 1. Wykres pt. Elektoraty na osiach podziałów politycznych w 2019 roku

O zasadach prawa wyborczego

Zasada 1. Zasada ta oznacza, że wszystkie głosy powinny mieć taką samą siłę, a formalnie pojmowana oznacza, że wszyscy obywatele dysponują taką samą liczbą głosów.
Zasada 2. Zasada ta oznacza, że decyzja o ostatecznym składzie organu przedstawicielskiego należy do wyborcy, który oddaje swój głos na preferowanego przez siebie kandydata na deputowanego, nie korzystając z żadnych ciał pośredniczących.
Zasada 3. Zasada ta oznacza, że liczba mandatów, jaką uzyskują partie w organie przedstawicielskim, jest adekwatna do poparcia uzyskanego przez nie w wyborach.

O władzy ustawodawczej w jednym z państw

Federalną władzę ustawodawczą sprawuje dwuizbowy Kongres. Pod względem uprawnień ustawodawczych obie izby są sobie równe – proces ustawodawczy może rozpocząć się, poza ustawami podatkowymi, w każdej izbie, a zgoda obu izb na tę samą wersję ustawy jest konieczna do jej uchwalenia. Izbą pierwszą jest Izba Reprezentantów, składająca się z 435 deputowanych, wybierana na kadencję 2-letnią w wyborach większościowych.

O systemie politycznym jednego z państw Europy

Monarcha, którym jest dziedziczny w linii męskiej książę, pełni funkcję głowy państwa oraz posiada trzy naczelne uprawnienia:
• prawo inicjatywy ustawodawczej (dzielone z rządem, prawo to […] przysługuje także parlamentowi oraz obywatelom w drodze inicjatywy ludowej),
• prawo sankcji wobec ustaw (książę dysponuje wetem absolutnym względem ustaw uchwalanych przez parlament w postaci możliwości niepodpisania ustawy – brak podpisu księcia w ciągu 6 miesięcy od chwili uchwalenia ustawy oznacza jej prawomocne odrzucenie),
• prawo rozwiązywania parlamentu (posiada je również naród w drodze referendum) oraz odraczania i zamykania jego sesji. […]
Dodatkowo książę [m]ianuje premiera […] i wyposaża go w kompetencje [oraz] może w każdej chwili odwołać rząd i powołać na jego miejsce nowy (rola parlamentu ogranicza się do udzielenia wotum zaufania nowemu gabinetowi, co musi nastąpić w ciągu 4 miesięcy od chwili jego powołania). […] Wszystkie działania organów jurysdykcji w państwie wykonywane są w imieniu panującego księcia. […]
Władza ustawodawcza skupiona jest w rękach księcia i jednoizbowego parlamentu […]. Parlament posiada uprawnienia ustawodawcze i kontrolne wobec administracji księstwa.

Fragmenty ustawy uchwalonej w Rzeczypospolitej Polskiej w 1990 roku

Art. 1.1. Mieszkańcy gminy tworzą z mocy prawa wspólnotę samorządową.
Art. 2.1. Gmina wykonuje zadania publiczne w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność.
2. Gmina posiada osobowość prawną.
3. Samodzielność gminy podlega ochronie sądowej.
Art. 11.1. Mieszkańcy gminy podejmują rozstrzygnięcia w głosowaniu powszechnym (poprzez wybory i referendum) lub za pośrednictwem organów gminy.
Art. 16. Kadencja rady gminy trwa 4 lata[,] licząc od dnia wyboru.
Art. 26.1. Organem wykonawczym gminy jest zarząd. 2. W skład zarządu wchodzą: wójt albo burmistrz (prezydent miasta) jako przewodniczący zarządu, ich zastępcy oraz pozostali członkowie.
Art. 28.1. [Organ wykonawczy] wybiera rada gminy […] w głosowaniu tajnym.

Przepisy prawne z kodeksu obowiązującego w Rzeczypospolitej Polskiej

Art. 8. § 1. Każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną.
Art. 9. W razie urodzenia się dziecka domniemywa się, że przyszło ono na świat żywe.
Art. 10. § 1. Pełnoletnim jest, kto ukończył lat osiemnaście.
§ 2. Przez zawarcie małżeństwa małoletni uzyskuje pełnoletn[i]ość. Nie traci jej w razie unieważnienia małżeństwa.
Art. 11. Pełną zdolność do czynności prawnych nabywa się z chwilą uzyskania pełnoletn[i]ości.
Art. 12. Nie mają zdolności do czynności prawnych osoby, które nie ukończyły lat trzynastu, oraz osoby ubezwłasnowolnione całkowicie.


Opis sytuacji: Anna ma 12 lat. Jest jedną z osób, która w testamencie zmarłej cioci została wskazana jako spadkobierca.

Przepisy prawne z ustawy obowiązującej w Rzeczypospolitej Polskiej

Art. 3.1. Prawo do informacji publicznej obejmuje uprawnienia do:
1) uzyskania informacji publicznej, w tym uzyskania informacji przetworzonej w takim zakresie, w jakim jest to szczególnie istotne dla interesu publicznego;
2) wglądu do dokumentów urzędowych;
3) dostępu do posiedzeń kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących z powszechnych wyborów.
Art. 5.2. Prawo do informacji publicznej podlega ograniczeniu ze względu na prywatność osoby fizycznej lub tajemnicę przedsiębiorcy. Ograniczenie to nie dotyczy informacji o osobach pełniących funkcje publiczne […].

O jednej z operacji wojskowych NATO

NATO, realizując postanowienia Rady Bezpieczeństwa (rezolucja S/RES/781), rozpoczęło patrolowanie stref objętych zakazem lotów dla samolotów wojskowych (no-fly zones) nad terytorium Bośni i Hercegowiny w ramach operacji „Sky Monitor”, będącej pierwszą operacją powietrzną NATO. [O]peracja ta została zastąpiona przez operację „Deny Flight”, która zapewniała również bezpośrednie wsparcie powietrzne wojskom UNPROFOR (tzw. CAS – close air support) oraz pozwalała na użycie siły w przypadku naruszenia zakazu. [W następnym roku] doszło do pierwszej bezpośredniej akcji bojowej Sojuszu – natowskie F-16 zestrzeliły cztery samoloty szturmowo-treningowe Super Galeb, które wtargnęły do strefy objętej zakazem lotów.

Fragmenty rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679

PARLAMENT EUROPEJSKI I RADA UNII EUROPEJSKIEJ, […] stanowiąc zgodnie ze zwykłą procedurą ustawodawczą, a także mając na uwadze, co następuje:
(1) […] Art. 8 ust. 1 Karty praw podstawowych […] oraz art. 16 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) stanowią, że każda osoba ma prawo do ochrony danych osobowych jej dotyczących. […]
(41) W przypadku gdy w niniejszym rozporządzeniu jest mowa o podstawie prawnej lub akcie prawnym, [to taka] podstawa prawna lub taki akt prawny powinny być jasne i precyzyjne, a ich zastosowanie przewidywalne dla osób im podlegających – jak wymaga tego orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości […] i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. […]
PRZYJMUJĄ NINIEJSZE ROZPORZĄDZENIE: […]
Art. 68.1. Niniejszym ustanawia się Europejską Radę Ochrony Danych jako organ Unii […].
4. Komisja ma prawo udziału w […] posiedzeniach Europejskiej Rady Ochrony Danych […].

O separatyzmie w jednym z państw Europy

Cieszy się największą autonomią spośród wszystkich regionów Unii, ma własny rząd, parlament i język uznany za urzędowy […]. 1 października 2017 r. odbyło się tu – nielegalne z punktu widzenia [władz państwa] – referendum niepodległościowe. Mimo prób siłowego zablokowania głosowania przez policję wzięło w nim udział 43 proc. uprawnionych. 90 proc. opowiedziało się za utworzeniem nowego państwa.



Fragment mapy politycznej Europy

Materiał 1. Uzasadnienie z pisma procesowego (wraz z podpisem)

W dniu 13 sierpnia 2021 roku około godziny 19 dotarłem z kolegami do centrum Bielska Podlaskiego, w którym pracuję. Nie chciałem jeszcze wracać do domu [mój adres zamieszkania: Tykocin 16-080, ul. Długa 10], więc namówiłem kolegów na odwiedzenie jednej z restauracji w mieście. Kiedy weszliśmy do lokalu, podszedł do mnie mój dawny znajomy, również z Tykocina, Jan Jabowicz [adres zamieszkania: Tykocin 16-080, ul. Podlaska 18 m. 3]. Nie widziałem go od kilku lat, więc się ucieszyłem i podałem mu rękę. Szybko tego pożałowałem, ponieważ Jan Jabowicz zażądał ode mnie pieniędzy na alkohol. Odniosłem wrażenie, że był już pijany. Kiedy odmówiłem, zaczął wykrzykiwać pod moim adresem słowa, które powszechnie uważane są za obelżywe. Oskarżył mnie o łapówkarstwo, a nawet – o „pranie brudnych pieniędzy”. Zdenerwowałem się, bo jego oskarżenia słyszeli nie tylko moi koledzy, ale również obce mi osoby siedzące w restauracji. Jestem znaną i szanowaną osobą, więc sytuacja wprawiła mnie w niemałą konsternację. Poprosiłem Jana Jabowicza, aby się uciszył i opuścił lokal. Wówczas stał się jeszcze bardziej agresywny. Zaczął mnie popychać, w efekcie czego przewróciłem się. Z powodu doznanych wówczas urazów przebywałem tydzień na zwolnieniu lekarskim. Świadkami całego zdarzenia byli moi koledzy, goście restauracji i obsługa, której udało się po krótkiej szarpaninie zmusić Jana Jabowicza do opuszczenia lokalu.